Từ Đất Chết Đến Đất Sống: Vai Trò Của Biochar Và Phân Hữu Cơ

Hãy tưởng tượng bạn cầm trên tay một nắm đất khô cằn, xám xịt, không một dấu hiệu của sự sống – không giun đất, không mùi ẩm đặc trưng, không cả màu nâu sẫm của chất hữu cơ. Đó không phải là hình ảnh xa lạ với hàng triệu nông dân Việt Nam đang đối mặt với thực trạng đất thoái hóa ngày càng nghiêm trọng. Tuy nhiên, câu chuyện không kết thúc ở đó. Bằng sự kết hợp thông minh giữa biochar và phân hữu cơ cải tạo đất, những mảnh đất tưởng như đã "chết" hoàn toàn có thể được hồi sinh – trở lại màu mỡ, tràn đầy sức sống và nuôi dưỡng những vụ mùa bội thu.

Đất Thoái Hóa – Thực Trạng Đáng Báo Động Tại Việt Nam

Bao nhiêu diện tích đất nông nghiệp Việt Nam đang bị thoái hóa?

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường được trình bày tại một hội thảo tháng 5/2026, Việt Nam có khoảng 11,8 triệu ha đất bị thoái hóa, gần một phần ba diện tích tự nhiên; riêng đất sản xuất nông nghiệp có khoảng 5 triệu ha bị thoái hóa, gần 40% diện tích đất nông nghiệp cả nước^[1].

Nguyên nhân chính khiến đất trở nên 'chết': canh tác sai cách, lạm dụng hóa chất

Đất không tự nhiên mà "chết". Đó là kết quả tích lũy của nhiều năm canh tác thiếu bền vững:

• Lạm dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu làm mất cân bằng hệ vi sinh vật đất, tích tụ độc tố và khiến đất ngày càng chua hóa.
• Canh tác độc canh liên tục cùng một loại cây trên một mảnh đất làm cạn kiệt các dưỡng chất cụ thể.
• Xói mòn và rửa trôi do mưa lớn trên vùng đất dốc thiếu lớp phủ thực vật.
• Thiếu bổ sung chất hữu cơ khiến hàm lượng mùn trong đất ngày càng giảm sút.

Hậu quả của đất chết đối với năng suất cây trồng và sinh kế nông dân

Đất thoái hóa đồng nghĩa với năng suất giảm, chi phí đầu vào tăng và thu nhập của nông dân bấp bênh. Khi đất mất khả năng giữ nước và dưỡng chất, nông dân thường phải bón thêm phân hóa học, trong khi bón thừa đạm kéo dài lại góp phần làm đất chua hóa^[2].

Tại sao cần một giải pháp tự nhiên thay thế phân bón hóa học?

Phân bón hóa học giải quyết được nhu cầu dinh dưỡng tức thời nhưng không thể phục hồi cấu trúc đất, hệ vi sinh vật và khả năng giữ nước tự nhiên. Đó là lý do tại sao ngày càng nhiều chuyên gia và nông dân tiên phong đang quay về với các giải pháp sinh học, đặc biệt là sự kết hợp giữa biochar và phân hữu cơ – hai "vũ khí" tự nhiên mạnh mẽ nhất trong hành trình cải tạo đất.

Biochar Là Gì Và Tại Sao Nó Được Gọi Là 'Vàng Đen' Của Nông Nghiệp?

Định nghĩa biochar: than sinh học được tạo ra như thế nào?

Biochar (than sinh học) là sản phẩm được tạo ra từ quá trình đốt cháy các vật liệu hữu cơ (như trấu, lõi ngô, rơm rạ, cành cây) trong điều kiện thiếu oxy hoặc không có oxy, gọi là nhiệt phân (pyrolysis). Khác với đốt cháy thông thường tạo ra tro và CO₂, nhiệt phân giữ lại phần lớn carbon trong cấu trúc vật liệu, tạo thành một loại than đặc biệt, bền vững và giàu giá trị nông nghiệp.

Quá trình nhiệt phân – bí quyết biến phế phẩm nông nghiệp thành biochar

Quá trình nhiệt phân thường diễn ra ở nhiệt độ khoảng 300–700°C trong môi trường hạn chế oxy; tiêu chuẩn EBC yêu cầu nhiệt độ nhiệt phân trên 350°C^[3]. Ở điều kiện này, các phân tử hữu cơ phức tạp bị phân hủy và tái cấu trúc thành các vòng carbon thơm bền vững. Kết quả là một loại than xốp, nhẹ, màu đen sẫm; diện tích bề mặt riêng thay đổi rất rộng tùy nguyên liệu và nhiệt độ nhiệt phân^[4].

Cấu trúc lỗ xốp đặc biệt của biochar và ý nghĩa với đất trồng

Nhìn dưới kính hiển vi, biochar trông giống như một tòa nhà nhiều tầng với vô số phòng nhỏ li ti. Chính cấu trúc lỗ xốp này mang lại những đặc tính vượt trội:

• Giữ nước hiệu quả: Mỗi lỗ nhỏ có thể tích trữ nước và dưỡng chất, hỗ trợ cây trồng qua mùa khô hạn.
• Cung cấp "ngôi nhà" cho vi sinh vật có lợi: Hàng tỷ vi khuẩn và nấm có lợi trú ẩn trong các lỗ xốp, tạo nên hệ sinh thái đất phong phú.
• Cải thiện thoáng khí: Giúp rễ cây dễ dàng phát triển và hấp thụ oxy.

Biochar khác gì so với than củi thông thường và tro bếp?

Nhiều người nhầm lẫn biochar với than củi hoặc tro bếp. Sự khác biệt quan trọng là:

Phân Hữu Cơ – Nguồn Dinh Dưỡng Sống Cho Đất Và Cây Trồng

Các loại phân hữu cơ phổ biến: phân chuồng, phân compost, phân xanh và phân giun

Phân hữu cơ không phải là một loại duy nhất mà là một nhóm đa dạng:

• Phân chuồng (từ trâu, bò, lợn, gà): Giàu đạm, lân, kali và vi sinh vật. Cần ủ hoai mục trước khi bón để tránh gây hại.
• Phân compost: Làm từ rác hữu cơ gia đình, phụ phẩm nông nghiệp, lá cây – qua quá trình ủ có kiểm soát tạo ra chất mùn quý giá.
• Phân xanh: Cây họ đậu được vùi trực tiếp xuống đất khi còn tươi, cung cấp đạm tự nhiên từ vi khuẩn cố định đạm.
• Phân giun (vermicompost): Sản phẩm của giun đất tiêu hóa chất hữu cơ, cực kỳ giàu dinh dưỡng và vi sinh vật có lợi.

Vi sinh vật trong phân hữu cơ đóng vai trò gì trong hệ sinh thái đất?

Đất khỏe mạnh chứa một lượng vi sinh vật rất lớn – vi khuẩn, nấm, xạ khuẩn. Những sinh vật nhỏ bé này thực hiện những nhiệm vụ không thể thiếu:

• Phân giải chất hữu cơ phức tạp thành dưỡng chất mà cây có thể hấp thụ
• Cố định đạm từ không khí (vi khuẩn Rhizobium)
• Bảo vệ cây trồng khỏi nấm bệnh và vi khuẩn gây hại
• Tạo ra chất kết dính giúp đất có cấu trúc tơi xốp, bền vững

So sánh phân hữu cơ và phân hóa học: lợi ích dài hạn so với ngắn hạn

Phân hóa học cung cấp dinh dưỡng nhanh, nhưng không bổ sung chất hữu cơ cho đất, và bón thừa đạm trong thời gian dài có thể làm đất chua hóa^[2]. Phân hữu cơ tác dụng chậm hơn nhưng bồi đắp chất hữu cơ và cải thiện cấu trúc đất theo thời gian. Cách làm hợp lý là kết hợp, không phải loại bỏ hoàn toàn một bên.

Những lưu ý khi sử dụng phân hữu cơ để tránh gây hại cho cây và đất

• Luôn ủ hoai mục phân chuồng trước khi bón – phân tươi chứa amoniac và mầm bệnh có thể gây hại.
• Không bón quá liều phân hữu cơ vì có thể gây thừa đạm, ảnh hưởng chất lượng nông sản.
• Chú ý nguồn gốc: Phân từ gia súc được cho ăn kháng sinh có thể mang gen kháng kháng sinh vào đất.

Sức Mạnh Kết Hợp: Biochar Và Phân Hữu Cơ Cùng Nhau Hồi Sinh Đất Chết

Tại sao biochar và phân hữu cơ bổ trợ hoàn hảo cho nhau?

Nếu phân hữu cơ là "thức ăn" thì biochar là "ngôi nhà" – và đất cần cả hai. Biochar một mình cung cấp ít dinh dưỡng trực tiếp, còn phân hữu cơ phân giải tương đối nhanh trong đất. Một tổng quan trên tạp chí Applied Soil Ecology nhận định hỗn hợp biochar–compost nhìn chung hiệu quả hơn biochar đơn lẻ trong việc cải thiện tính chất đất và năng suất cây trồng^[6].

Biochar như một 'ngôi nhà' cho vi sinh vật trong phân hữu cơ

Các lỗ xốp trong biochar tạo ra nơi trú ngụ cho vi sinh vật. Một phân tích tổng hợp từ 64 công trình thí nghiệm đồng ruộng cho thấy biochar làm tăng sinh khối carbon vi sinh vật đất trung bình khoảng 21%; khi bón kèm phân chuồng hoặc compost, mức tăng trung bình khoảng 37%, cao hơn bón biochar đơn lẻ (khoảng 10%)^[7].

Cơ chế cải thiện khả năng giữ nước và thoáng khí của đất khi kết hợp hai loại này

Sự kết hợp này tác động tích cực đến hai tính chất vật lý quan trọng nhất của đất:

• Tăng lượng nước hữu hiệu cho cây: Phân tích tổng hợp ghi nhận biochar làm tăng nước hữu hiệu trung bình khoảng 45% ở đất thô (đất cát), 21% ở đất thịt trung bình và 14% ở đất mịn^[8] – đặc biệt có ý nghĩa với đất cát và vùng hạn.
• Độ thoáng khí được cải thiện: Đất không bị nén chặt, rễ cây phát triển tự do, hạn chế tình trạng úng ngập cục bộ.

Bằng chứng khoa học và thực nghiệm

Tổng quan của Agegnehu và cộng sự (2017) cho thấy biochar và biochar–compost có tiềm năng phục hồi đất thoái hóa, song cũng lưu ý còn thiếu các thí nghiệm đồng ruộng dài hạn trên nhiều loại đất và vùng khí hậu^[6]. Ở quy mô toàn cầu, biochar làm tăng năng suất rõ nhất ở vùng nhiệt đới (trung bình khoảng 25%) và gần như không đổi ở vùng ôn đới^[9]. Tại Việt Nam, thử nghiệm bón than sinh học 1,5–3 tấn/ha cho lúa ở Bạc Liêu cho phép giảm 20% phân hóa học mà năng suất vẫn tăng^[10].

Tác động đến độ pH đất và khả năng hấp thụ dinh dưỡng của cây trồng

Phần lớn biochar có tính kiềm và có thể giúp giảm chua đất^[11]; một phân tích tổng hợp 232 nghiên cứu ghi nhận pH đất tăng trung bình khoảng 5,6% sau khi bón biochar^[12]. Đây là điểm có lợi vì bón nhiều phân đạm là một nguyên nhân gây chua hóa đất canh tác^[2]. Khi pH đất chua được nâng lên gần mức trung tính, nhiều dưỡng chất như lân trở nên dễ tiêu hơn cho cây.

Hướng Dẫn Thực Hành: Cách Làm Biochar Và Ủ Phân Hữu Cơ Tại Nhà

Nguyên liệu sẵn có để làm biochar: trấu, lõi ngô, cành cây và rơm rạ

Tin tốt là nguyên liệu làm biochar có mặt khắp nơi tại Việt Nam:

• Trấu: Phổ biến nhất tại đồng bằng, dễ nhiệt phân, tạo ra biochar silic cao phù hợp với lúa
• Lõi ngô và thân ngô: Nguồn dồi dào tại Tây Nguyên và vùng trồng ngô
• Cành cây, vỏ dừa: Tạo biochar chất lượng cao, lỗ xốp lớn
• Rơm rạ: Cần ép chặt hoặc kết hợp với vật liệu khác để đốt hiệu quả

Phương pháp nhiệt phân đơn giản phù hợp với hộ nông dân nhỏ lẻ

Phương pháp lò hở "Kon-Tiki" (ngọn lửa phủ – flame curtain): dùng một hố đất hình nón hoặc lò kim loại hở miệng. Loại lò này đã được nghiên cứu đo đạc phát thải và chất lượng than ở quy mô nông hộ^[13]. Các bước cơ bản:

1. Chuẩn bị hố hình nón hoặc lò hở miệng; nguyên liệu phải thật khô – nguyên liệu dưới 15% ẩm phát thải metan rất thấp, còn nguyên liệu ẩm (trên 40%) phát thải metan đáng kể^[14]
2. Nhóm một lớp nguyên liệu khô ở đáy và châm lửa
3. Khi bề mặt lớp trên bắt đầu phủ tro trắng xám, rải tiếp một lớp nguyên liệu mỏng; ngọn lửa phía trên sẽ đốt cháy phần lớn khói
4. Quan sát khói: khói dày, trắng đục thường do nguyên liệu ẩm hoặc rải quá dày – cần rải mỏng hơn
5. Khi lò đầy và lớp trên cùng đã cháy thành than → dập tắt bằng nước
6. Để nguội, thu hồi biochar và bảo quản ở nơi khô ráo

Cách ủ phân compost từ rác hữu cơ gia đình và phế phẩm nông nghiệp

Công thức ủ compost cơ bản (tỷ lệ C:N = 25–30:1):

• Nguyên liệu xanh (giàu N): Rau củ thải, cỏ tươi, phân gia súc tươi (chiếm 30–40%)
• Nguyên liệu nâu (giàu C): Rơm rạ khô, lá cây khô, thân ngô khô (chiếm 60–70%)
• Trộn đều, giữ ẩm 50–60% (bóp nắm đất không chảy nước)
• Đảo lộn mỗi 7–10 ngày để cung cấp oxy
• Sau 6–8 tuần, phân có màu nâu sẫm, mùi đất, không còn nhận ra nguyên liệu ban đầu là đã hoai mục

Tỷ lệ phối trộn biochar và phân hữu cơ phù hợp cho từng loại đất và cây trồng

• Đất cát, đất bạc màu nghiêm trọng: Biochar 3–5 tấn/ha + phân compost 8–10 tấn/ha
• Đất thịt thoái hóa nhẹ: Biochar 1–2 tấn/ha + phân hữu cơ 5–7 tấn/ha
• Vườn rau, hoa: Trộn biochar và phân compost theo tỷ lệ 1:4 theo thể tích, bón vào đất trước khi trồng
• Lúa nước: Rải biochar trấu đều trên ruộng và vùi vào đất khi làm đất, có thể kết hợp vùi phân xanh; thử nghiệm tại Bạc Liêu dùng 1,5–3 tấn/ha^[10]

Lưu ý: các tỷ lệ trên là gợi ý tham khảo của BiocharVN, nên thử trên diện tích nhỏ và điều chỉnh theo kết quả phân tích đất.

Lịch trình bón và theo dõi hiệu quả sau khi áp dụng

Biochar là đầu tư dài hạn – không nên kỳ vọng kết quả ngay vụ đầu tiên. Lịch trình đề xuất:

• Tháng 1–3: Cải tạo đất, bón biochar + compost, đo pH và độ ẩm ban đầu
• Tháng 4–6: Trồng cây, theo dõi sinh trưởng, so sánh với lô đối chứng
• Năm 2 trở đi: Chỉ cần bổ sung phân hữu cơ định kỳ, giảm dần lượng biochar mới bổ sung

Câu Chuyện Thực Tế: Những Mảnh Đất Được Hồi Sinh Nhờ Biochar Và Phân Hữu Cơ

Hướng áp dụng cho đất đỏ bazan trồng cà phê ở Tây Nguyên

Vỏ cà phê là nguồn nguyên liệu sẵn có để làm biochar tại Tây Nguyên. Nông hộ có thể thử bón biochar vỏ cà phê kết hợp phân compost từ thân cây, cỏ trên một vài cây hoặc một lô nhỏ, đo pH và theo dõi sinh trưởng, năng suất so với lô đối chứng trong ít nhất 2 vụ trước khi mở rộng. Ở vùng nhiệt đới, đất chua là nơi biochar thường cho hiệu quả rõ hơn^{[15, 9]}.

Kết quả thử nghiệm than sinh học trên lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long

Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam (2018) tại Bạc Liêu cho thấy bón than sinh học 1,5–3 tấn/ha cho lúa giúp giảm 20% lượng phân hóa học mà năng suất vẫn tăng so với đối chứng^[10]. Kết quả này cho thấy than sinh học kết hợp bón phân hợp lý có thể giảm đầu vào mà không làm giảm năng suất, nhưng mức giảm cụ thể cần được kiểm chứng trên từng ruộng.

Bài học từ các nghiên cứu quốc tế

Các phân tích tổng hợp quốc tế cho thấy hiệu quả của biochar thay đổi theo loại đất, khí hậu và cách bón: rõ nhất trên đất chua, nghèo dinh dưỡng vùng nhiệt đới^{[15, 9]}, và tốt hơn khi bón kèm phân hữu cơ^{[6, 7]}. Vì vậy nên bắt đầu bằng thử nghiệm nhỏ có lô đối chứng thay vì kỳ vọng một con số cố định.

Những thách thức thực tế và cách vượt qua khi chuyển đổi sang canh tác hữu cơ

Chuyển đổi không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Những thách thức phổ biến bao gồm:

• Năng suất có thể giảm nhẹ trong vụ đầu tiên – đây là giai đoạn chuyển đổi tự nhiên, cần kiên nhẫn
• Chi phí ban đầu để làm lò biochar hoặc mua phân hữu cơ – có thể được hỗ trợ từ các chương trình của Sở Nông nghiệp địa phương
• Thiếu kiến thức kỹ thuật – tham gia các câu lạc bộ nông nghiệp hữu cơ hoặc liên hệ với khuyến nông địa phương

Lợi Ích Kép: Tốt Cho Đất, Tốt Cho Khí Hậu Và Kinh Tế Nông Hộ

Biochar giúp lưu trữ carbon – đóng góp vào mục tiêu giảm phát thải của Việt Nam

Tại COP26, Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050^[16]. Biochar được xem là một giải pháp loại bỏ CO₂ vì phần lớn carbon trong biochar bền vững hàng trăm năm trong đất, không bị phân giải nhanh thành CO₂ như chất hữu cơ thông thường^[5]. Ở quy mô toàn cầu, tiềm năng giảm phát thải của biochar được ước tính khoảng 3,4–6,3 tỷ tấn CO₂e mỗi năm^[17].

Tiết kiệm chi phí sản xuất khi giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học nhập khẩu

Việt Nam sử dụng khoảng 11 triệu tấn phân bón mỗi năm^[18], và giá phân bón biến động mạnh theo thị trường quốc tế, như đợt tăng giá năm 2022^[19]. Tự sản xuất biochar và compost từ phế phẩm nông nghiệp giúp:

• Giảm một phần chi phí phân bón khi đất giữ dinh dưỡng tốt hơn (thử nghiệm tại Bạc Liêu giảm 20% phân hóa học^[10]); mức tiết kiệm thực tế tùy từng ruộng
• Tăng tính chủ động, không bị ảnh hưởng bởi biến động giá thế giới
• Tạo vòng kinh tế tuần hoàn khép kín tại nông trại

Tăng giá trị nông sản nhờ sản xuất theo hướng hữu cơ và bền vững

Nhu cầu về nông sản hữu cơ và sản xuất bền vững đang tăng. Nông sản được chứng nhận hữu cơ hoặc sản xuất theo hướng sinh thái có thể bán được giá tốt hơn, tùy thị trường và loại chứng nhận, mở ra cơ hội tăng thu nhập cho nông hộ.

Chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với nông nghiệp hữu cơ và tái sinh đất

Nghị định 109/2018/NĐ-CP về nông nghiệp hữu cơ quy định các chính sách hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã, trang trại và hộ gia đình, gồm: hỗ trợ chi phí khảo sát vùng sản xuất, hỗ trợ một lần chi phí chứng nhận sản phẩm hữu cơ, hỗ trợ đào tạo và xây dựng mô hình^[20]. Nông dân nên liên hệ cơ quan nông nghiệp địa phương để biết điều kiện cụ thể.

Kết Luận: Hành Trình Biến Đất Chết Thành Đất Sống Bắt Đầu Từ Hôm Nay

Tóm tắt vai trò bổ sung của biochar và phân hữu cơ trong cải tạo đất

Biochar và phân hữu cơ không phải là giải pháp thần kỳ tức thì, nhưng chúng là nền tảng vững chắc cho một hệ thống canh tác khỏe mạnh, bền vững. Biochar tạo cấu trúc, giữ nước, trú ngụ vi sinh vật và ổn định pH. Phân hữu cơ cung cấp dinh dưỡng, vi sinh vật sống và chất mùn. Cùng nhau, chúng tạo ra một vòng tuần hoàn tự nhiên mà thiên nhiên đã áp dụng hàng triệu năm.

Lời khuyên để bắt đầu ngay với nguồn lực tối thiểu

Bạn không cần đầu tư lớn để bắt đầu. Chỉ cần:

1. Thu gom trấu hoặc lõi ngô từ vụ gặt vừa rồi
2. Làm một mẻ biochar nhỏ theo phương pháp thùng phuy đơn giản
3. Bắt đầu đống ủ compost từ rác bếp và rơm rạ
4. Áp dụng thử trên 1 sào đất và so sánh với lô canh tác thông thường

Kinh nghiệm thực tế là người thầy tốt nhất. Hãy bắt đầu nhỏ, học hỏi và mở rộng dần.

Tầm nhìn dài hạn: nông nghiệp tái sinh là tương lai của ngành nông nghiệp Việt Nam

Nông nghiệp tái sinh (regenerative agriculture) – mô hình canh tác không chỉ bền vững mà còn tích cực phục hồi đất, hệ sinh thái và khí hậu – đang nổi lên như xu hướng toàn cầu. Với lịch sử nông nghiệp lâu đời và nguồn phụ phẩm nông nghiệp phong phú, Việt Nam có đủ điều kiện để trở thành hình mẫu về nông nghiệp tái sinh tại khu vực Đông Nam Á.

Kêu gọi hành động: chia sẻ kinh nghiệm và cùng xây dựng cộng đồng canh tác bền vững

Mỗi nắm biochar bón xuống đất là một bước đi về phía tương lai. Nếu bạn đã thử nghiệm biochar hay ủ phân hữu cơ, hãy chia sẻ kinh nghiệm với cộng đồng – vì kiến thức thực tiễn của người nông dân là tài sản quý giá nhất trong hành trình xây dựng một nền nông nghiệp Việt Nam xanh, sạch và thịnh vượng. Đất sống là nền tảng của mọi sự sống – và hành trình hồi sinh nó bắt đầu từ chính bàn tay và tâm huyết của từng người trong chúng ta.

Tài liệu tham khảo

1. Diệu Hoa (2026). Gần 40% đất nông nghiệp bị suy thoái. Thời báo Tài chính Việt Nam, 5/5/2026 (dẫn số liệu báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Xem tài liệu
2. Guo, J.H., Liu, X.J., Zhang, Y. và cộng sự (2010). Significant acidification in major Chinese croplands. Science, 327(5968), 1008–1010. doi:10.1126/science.1182570
3. Carbon Standards International (2025). European Biochar Certificate (EBC) – Guidelines for a Sustainable Production of Biochar, phiên bản 10.5E, 14/8/2025. Frick, Thụy Sĩ. Xem tài liệu
4. Ahmad, M., Rajapaksha, A.U., Lim, J.E. và cộng sự (2014). Biochar as a sorbent for contaminant management in soil and water: A review. Chemosphere, 99, 19–33. doi:10.1016/j.chemosphere.2013.10.071
5. Wang, J., Xiong, Z., Kuzyakov, Y. (2016). Biochar stability in soil: meta-analysis of decomposition and priming effects. GCB Bioenergy, 8(3), 512–523. doi:10.1111/gcbb.12266
6. Agegnehu, G., Srivastava, A.K., Bird, M.I. (2017). The role of biochar and biochar-compost in improving soil quality and crop performance: A review. Applied Soil Ecology, 119, 156–170. Xem tài liệu
7. Kumar, Y., Ren, W., Tao, H., Tao, B., Lindsey, L.E. (2025). Impact of biochar amendment on soil microbial biomass carbon enhancement under field experiments: a meta-analysis. Biochar, 7, 2. doi:10.1007/s42773-024-00391-6
8. Razzaghi, F., Obour, P.B., Arthur, E. (2020). Does biochar improve soil water retention? A systematic review and meta-analysis. Geoderma, 361, 114055. doi:10.1016/j.geoderma.2019.114055
9. Jeffery, S., Abalos, D., Prodana, M. và cộng sự (2017). Biochar boosts tropical but not temperate crop yields. Environmental Research Letters, 12(5), 053001. doi:10.1088/1748-9326/aa67bd
10. Cao Hương Giang, Mai Văn Trịnh, Nguyễn Văn Thiết, Đào Văn Thông, Đặng Anh Minh (2018). Nghiên cứu hiệu quả của than sinh học bón cho lúa tại tỉnh Bạc Liêu. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam, số 05(90), 59–63. Xem tài liệu
11. Dai, Z., Zhang, X., Tang, C. và cộng sự (2017). Potential role of biochars in decreasing soil acidification – A critical review. Science of the Total Environment. doi:10.1016/j.scitotenv.2016.12.169
12. Zhang, N., Xing, J., Wei, L. và cộng sự (2025). The potential of biochar to mitigate soil acidification: a global meta-analysis. Biochar, 7. doi:10.1007/s42773-025-00451-5
13. Cornelissen, G. và cộng sự (2016). Emissions and char quality of flame-curtain "Kon Tiki" kilns for farmer-scale charcoal/biochar production. PLoS ONE, 11(5), e0154617. doi:10.1371/journal.pone.0154617
14. Cornelissen, G., Sørmo, E., Anaya de la Rosa, R.K., Ladd, B. (2023). Flame curtain kilns produce biochar from dry biomass with minimal methane emissions. Science of the Total Environment. doi:10.1016/j.scitotenv.2023.166547
15. Jeffery, S., Verheijen, F.G.A., van der Velde, M., Bastos, A.C. (2011). A quantitative review of the effects of biochar application to soils on crop productivity using meta-analysis. Agriculture, Ecosystems & Environment, 144(1), 175–187. doi:10.1016/j.agee.2011.08.015
16. Allen & Gledhill (2021). COP26: Vietnam targets net zero carbon emissions by 2050, 20/12/2021. Xem tài liệu
17. Lehmann, J., Cowie, A., Masiello, C.A. và cộng sự (2021). Biochar in climate change mitigation. Nature Geoscience, 14, 883–892. doi:10.1038/s41561-021-00852-8
18. Việt Nam News (2017). VN uses 11 million tonnes of fertiliser annually, 3/2/2017 (số liệu của Bộ Công Thương). Xem tài liệu
19. Federal Reserve Bank of St. Louis (2023). The Russia-Ukraine War's Impact on Fertilizer Prices in 2022. On the Economy, 4/4/2023. Xem tài liệu
20. Chính phủ (2018). Nghị định 109/2018/NĐ-CP ngày 29/8/2018 về nông nghiệp hữu cơ (Điều 17: chính sách hỗ trợ). Xem tài liệu